Kiedy gmina ma pustostany, mówimy, że jest niegospodarna i nie umie zarządzać swoim zasobem. Kiedy sąsiad z piętra trzyma trzy puste mieszkania, bo czeka, aż córka dorośnie, nikt nie mówi nic. Tymczasem nawet przy bardzo ostrożnych szacunkach około 30% społeczeństwa zmaga się z którymś z problemów mieszkaniowych:
z czynszem zjadającym zbyt dużą część dochodu,
z mieszkaniem nieprzystającym do potrzeb
z brakiem dostępu do najmu komunalnego.
Mieszkania w Polsce są. Problem w tym, że stoją nie tam, gdzie trzeba, należą nie do tych, co trzeba, i kosztują nie tyle, ile trzeba. Czy da się je uruchomić? I czy Społeczne Agencje Najmu są lekiem na polski kryzys mieszkaniowy, czy raczej plastrem na jego najbardziej bolesne miejsce?
Rozmawiałem o tym z Justyną Nakielską i Karoliną Więckiewicz, ekspertkami ds. mieszkalnictwa z Instytutu Rozwoju Miast i Regionów, które pracują w Ośrodku Rozwoju Najmu Społecznego. Karolina zaczynała w Fundacji Habitat for Humanity Poland, a dziś pisze na Uniwersytecie Warszawskim doktorat o tym, jak społeczne agencje najmu trafiły do polskiej polityki mieszkaniowej. Justyna specjalizuje się w prawach człowieka, równości i politykach mieszkaniowych.
To naturalna kontynuacja mojej ostatniej rozmowy z Adamem Czerniakiem z Krajowego Zasobu Nieruchomości, w której temat agencji pojawił się tylko na marginesie. Rozmowę możesz obejrzeć poniżej:
Jak działa Społeczna Agencja Najmu?
Karolina tłumaczy mechanizm w kilku zdaniach. Gmina powierza prowadzenie agencji wybranemu podmiotowi. Może to być organizacja pozarządowa, spółdzielnia socjalna, spółka komunalna, a od niedawna także spółdzielnia mieszkaniowa. „Społeczna agencja najmu nie jest nowym podmiotem, nową osobą prawną, tylko jest formą działalności już istniejących podmiotów.” Agencja dzierżawi mieszkania lub domy od właścicieli i wynajmuje je osobom w potrzebie mieszkaniowej. Kto się kwalifikuje, decyduje rada gminy w uchwale.
Kluczowe jest to, czego w tym układzie nie ma, czyli bezpośredniej relacji między właścicielem a lokatorem. Właściciel podpisuje umowę dzierżawy z agencją, a najemca umowę najmu, też z agencją. Mieszkania trafiają do ludzi zwykle 20–30% taniej, niż kosztują na rynku. Justyna podkreśla, że słowo „społeczne” nie jest tu przypadkowe: to oferta dla osób, którym trudno wejść na rynek prywatny. Nie należy jej jednak mylić z mieszkaniami komunalnymi i socjalnymi, gdzie czynsze są jeszcze niższe.
Kryzys? To zależy, kogo zapytać
W poprzednim polskim odcinku Adam Czerniak przekonywał, że nie mamy kryzysu mieszkaniowego, a raczej nawarstwianie się problemów. Moje rozmówczynie zgadzają się z nim tylko w połowie. Owszem, mieszkania są, ale ich podaż nie odpowiada popytowi. Problem rzadko polega na tym, że ktoś fizycznie nie ma pieniędzy na czynsz. Częściej na tym, że płacąc go, oddaje zbyt dużą część dochodu i musi rezygnować z kultury, edukacji, zwykłego życia. „To nie musi być tak, że mieszkamy w szałasach, żeby powiedzieć, że jest kryzys mieszkaniowy” – mówi Karolina.
Środkowy segment, czyli mieszkalnictwo społeczne, jest w Polsce słabo rozwinięty. TBS-y istnieją, ale barierą bywa partycypacja, czyli spora suma na wejście. Równolegle polityka mieszkaniowa dopuściła do sytuacji, w której trzymanie pustego mieszkania bywa bardziej opłacalne niż wynajem. Właściciele nie wynajmują, bo nie chcą się tym zajmować i boją się, że lokator nie zapłaci. Czasem mieszkanie wymaga remontu albo zostało po zmarłej krewnej w innym mieście i nikt nie ma siły się nim zająć.
Dwanaście czynszów i święty spokój
Tu wchodzi SAN, z pakietem zachęt, które Karolina wylicza:
Po pierwsze, dwanaście pewnych czynszów rocznie, podczas gdy według przytaczanych przez nią analiz właściciel wynajmujący na wolnym rynku dostaje średnio 10,5. „Tu jest 12 pewnych czynszów, które płaci społeczna agencja najmu właścicielowi, bez względu na to, czy w danym lokalu w danym momencie zamieszkuje osoba, lub czy ta osoba płaci czynsz na czas.”
Po drugie, zwolnienie z podatku dochodowego od dzierżawy, zarówno dla osób fizycznych, jak i prawnych.
Po trzecie, żadnego kontaktu z lokatorem: cieknącą ścianą czy wizytą kominiarza zajmuje się agencja.
Po czwarte, remont można rozliczyć w czynszu dzierżawy, więc mieszkanie wraca do właściciela w lepszym stanie, niż było.
Justyna podsumowuje: właściciel, który odda mieszkanie do SAN, ma święty spokój. A ponieważ agencja jest osadzona w gminie, daje też poczucie bezpieczeństwa, którego na rynku najmu, pełnym wzajemnej nieufności, zwykle brakuje.
18 agencji na cały kraj
Skoro to takie dobre, dlaczego agencji jest tak mało? Wkrótce po uchwaleniu ustawy wybuchła wojna w Ukrainie i przez ponad rok nie powstała ani jedna agencja. Pierwsza ruszyła w 2023 roku, a impulsem był paradoksalnie kryzys uchodźczy: gminy szukały sposobu, by wprowadzić na rynek najmu osoby, które same nie miały na nim szans. Dziś działa 18 społecznych agencji najmu w 16 gminach. Ocena skutków regulacji zakładała co najmniej 45 do końca 2030 roku.
Moje rozmówczynie widzą w samym powstawaniu agencji diagnozę. Skoro rozwija się taka innowacja społeczna, to znaczy, że problem z mieszkaniami naprawdę istnieje. Zapis w ustawie to jednak dopiero zaproszenie, bo każda gmina musi przyjąć własną uchwałę. Ośrodek Rozwoju Najmu Społecznego, otwarty w 2025 roku dzięki funduszom unijnym, prowadzi właśnie ścieżkę wsparcia dla 30 kolejnych gmin. Karolina jest przekonana, że 45 agencji w ciągu czterech lat to cel realny.
Dla kogo właściwie jest SAN?
Nie dla osób z kolejki do mieszkań komunalnych i socjalnych, bo to inna grupa. W Ośrodku mówią o „drodze środka”: to rozwiązanie dla tych, którzy nie łapią się na mieszkanie z gminy, a na rynku prywatnym płacą za dużo. Często idzie z nim dodatkowe wsparcie, na przykład aktywizacja zawodowa czy pomoc w integracji, czyli wszystko, co pomaga stanąć na nogi.
Większość agencji startuje jednak z lokalami gminnymi, takimi, których nikt z kolejki nie chciał, bo są w gorszym stanie albo w niechcianej lokalizacji. Karolina zaznacza, że nikt nie zabiera ich najemcom komunalnym. Pomysł, by gmina budowała nowe mieszkania specjalnie dla SAN, budzi już jej wątpliwości. Jeśli gmina buduje, niech buduje własny zasób albo wesprze SIM czy TBS. Ciekawszą drogą jest wpisanie do umów z deweloperami, że część nowych mieszkań trafi w dzierżawę do agencji. Justyna dodaje, że SAN to po prostu inne narzędzie: ma mobilizować rynek prywatny, a nie zastępować budownictwo.
Największe wyzwanie?
Według Karoliny dobra diagnoza przed startem. Kto w gminie mieszka, kto codziennie dojeżdża, kto wyjechał na studia i chciałby wrócić, ale nie ma gdzie, choć praca na niego czeka. Gdzie brakuje pracowników kluczowych zawodów, w pomocy społecznej, edukacji czy ochronie zdrowia. „Taka SAN w Krakowie zupełnie inaczej funkcjonuje niż SAN na przykład w Bielawie.” Do tego dochodzi wybór operatora i pieniądze. Środki unijne i projektowe pomagają, ale gmina musi się pogodzić z tym, że współfinansuje agencję z własnego budżetu.
Justyna stawia sprawę jeszcze ostrzej. Jeśli gmina chce przekopiować rozwiązanie od sąsiadów, powinna jej się zapalić czerwona lampka - SAN ma być szyty na miarę, inaczej nie zadziała.
Czy to więc lek? Na cały kryzys raczej nie, bo 18 agencji nie zmieni rynku. Ale na jego najbardziej zaniedbany fragment, czyli lukę czynszową i puste mieszkania, to narzędzie, które już działa.
Społeczna agencja najmu nie wybuduje ani jednego mieszkania. Może za to sprawić, że te, które od lat stoją puste, wreszcie zaczną komuś służyć, jeśli tylko gmina odważy się zrobić pierwszy krok.
Obejrzyj nasz odcinek: